Wstęp
Gąska szerokoblaszkowa (Tricholoma luridum) to interesujący gatunek grzybów, który należy do rzędu pieczarkowców (Agaricales). Opisany po raz pierwszy w 1774 roku przez Jacob Christian Schaeffera, zyskał swoją obecnie znaną nazwę dzięki Paulowi Kummerowi w 1871 roku. Gatunek ten, choć jest jadalny, jest rzadko spotykany w Polsce i uznawany jest za zagrożony. W artykule przyjrzymy się bliżej jego systematyce, morfologii, występowaniu oraz cechom charakterystycznym.
Systematyka i nazewnictwo
Gąska szerokoblaszkowa należy do rodziny Tricholomataceae w obrębie rzędu Agaricales. Jej systematyka jest dość skomplikowana i bogata, z wieloma synonimami, do których zaliczają się m.in. Gymnopus luridus oraz Gyrophila lurida. Polska nazwa „gąska szerokoblaszkowa” została zaproponowana przez Władysława Wojewodę w 2003 roku, a wcześniejsza, „gąska ponura”, została wprowadzona przez Stanisława Chełchowskiego w 1898 roku. Klasyfikacja według Index Fungorum przedstawia gąskę jako przedstawiciela królestwa Fungi, podkrólestwa Basidiomycota oraz klasy Agaricomycetes.
Morfologia gąski szerokoblaszkowej
Kapelusz
Kapelusz gąski szerokoblaszkowej ma średnicę od 4 do 8 cm. Początkowo jest wypukły, a z czasem staje się płaskowypukły z wyraźnym garbkiem na szczycie. Brzeg kapelusza jest podwinięty i klapowany, a jego powierzchnia matowa i gładka. Kolor kapelusza zmienia się od oliwkowożółtozielonego do ciemnooliwkowego, często z brązowymi plamami oraz srebrnoszarymi łuskami i włókienkami zarówno na środku, jak i na brzegu.
Blaszki
Gąska szerokoblaszkowa charakteryzuje się dużą liczbą blaszek – ich liczba waha się od 70 do 90 sztuk. Blaszki są przyrośnięte z ząbkiem i mają szerokość od 4 do 7 mm. Początkowo są białawe z cytrynowożółtym odcieniem, ale z czasem stają się wyraźnie szare, a na końcu mogą przybrać lekko liliowy kolor. Krawędzie blaszek są nierównomiernie wygięte.
Trzon
Trzon gąski ma wysokość od 5 do 10 cm oraz grubość w przedziale 0,8–1,3 cm. Jest cylindryczny lub nieco pogrubiony u podstawy. Powierzchnia trzonu jest matowa, przy czym wierzchołek jest delikatnie oprószony, a dolna część wykazuje włókniście kutnerowatą strukturę. Kolor trzonu zmienia się od białego z szarawym odcieniem po bladoszarozielonkawy.
Miąższ
Miąższ gąski szerokoblaszkowej jest mięsisty i nie zmienia koloru po uszkodzeniu. Charakteryzuje się łagodnym, mącznym zapachem oraz smakiem, co czyni go atrakcyjnym dla miłośników grzybów.
Cechy mikroskopowe
Mikroskopowe cechy gąski szerokoblaszkowej są równie interesujące jak jej makroskopowe właściwości. Podstawki mają wymiary od 40 do 50 µm długości oraz 8–10 µm szerokości i są maczugowate oraz czterozarodnikowe. Bazydiospory mają elipsoidalny kształt i rozmiary od 8,8 do 10,4 µm długości i 6,0–6,8 µm szerokości. Cechują się one cienkościennymi ścianami oraz małym wyrostkiem wnęki. Na krawędziach i powierzchni blaszek występują cylindryczne hyfidy o długości od 22 do 38 µm i szerokości od 3 do 6 µm.
Gatunki podobne
Gąska cętkowana (Tricholoma fucatum) to jeden z gatunków podobnych do gąski szerokoblaszkowej. Odróżnia ją ciemnobrązowy kapelusz z wyraźnymi łuskami oraz innymi cechami morfologicznymi. Dlatego ważne jest, aby podczas zbierania grzybów zwracać szczególną uwagę na szczegóły budowy tych organizmów.
Występowanie gąski szerokoblaszkowej
Gąska szerokoblaszkowa występuje głównie w Europie. W Polsce status tego gatunku był przedmiotem licznych dyskusji – według Władysława Wojewody z 2003 roku był on uznawany za wymarły, jednak późniejsze badania wskazują na jego obecność na wielu stanowiskach. Gąska ta rośnie przede wszystkim w lasach iglastych i liściastych, a szczególnie preferuje górskie lasy świerkowe. Owocniki pojawiają się zazwyczaj od września do października.
Zakończenie
Gąska szerokoblaszkowa to fascynujący grzyb o wielu interesujących cechach morfologicznych i mikroskopowych. Choć uznawana za jadalną, jej rzadkie występowanie sprawia, że należy podchodzić do jej zbiorów z ostrożnością. Ochrona tego gatunku wydaje się istotna dla zachowania różnorodności mykobioty Polski oraz dla przyszłych pokoleń grzybiarzy i miłośników natury.
Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).