Wstęp
Kinematografia słowacka to złożony i wieloaspektowy temat, który obejmuje historię, rozwój oraz współczesne osiągnięcia filmowe na terenie Słowacji. Historia ta sięga początków XX wieku, kiedy to na ziemiach dzisiejszej Słowacji zaczęły powstawać pierwsze filmy. Kinematografia słowacka ewoluowała przez różne okresy polityczne i kulturowe, co miało ogromny wpływ na jej charakter i kierunki rozwoju. W artykule tym przyjrzymy się kluczowym momentom w historii kinematografii słowackiej oraz jej współczesnym osiągnięciom.
Początki kinematografii na ziemi słowackiej
Historia kinematografii na terenie dzisiejszej Słowacji zaczyna się w okresie Austro-Węgier, kiedy to w 1904 roku do regionu przybyli pierwsi operatorzy filmowi z węgierskich spółek Pathé i Gaumont. Chociaż filmy były kręcone przez węgierskich reżyserów, dopiero w 1921 roku powstał pierwszy film uznawany za część słowackiej kinematografii – „Janosik” w reżyserii Jaroslava Siakela. Film ten poświęcony był postaci Janosika, słowackiego bohatera narodowego, i pozostaje jedynym zachowanym niemym filmem pełnometrażowym z tego okresu.
W latach 20. XX wieku znacznie wzrosło zainteresowanie kinem dokumentalnym, czego przykładem są etnograficzne filmy Karola Plicki, takie jak „Za ludem słowackim” (1928) oraz „Po górach, po dolinach” (1929). Ten ostatni zdobył złoty medal we Florencji na Międzynarodowej Wystawie Sztuki Fotograficznej w 1932 roku. Plicka odniósł także sukces w erze kina dźwiękowego dzięki dokumentowi „Ziemia śpiewa” (1933).
Okres Pierwszej Republiki Słowackiej
W 1939 roku, po aneksji Czech i Moraw przez nazistowskie Niemcy, proklamowana została Pierwsza Republika Słowacka. W tym okresie kinematografia słowacka zyskała nowy wymiar, z jednej strony stając się narzędziem propagandy reżimu, a z drugiej – miejscem oporu wobec faszyzacji. Najwyrazistszym przykładem kolaboracji z III Rzeszą był reportaż Ivana Júliusza Kovačevicia „Od Tatr po Morze Azowskie” (1942), który dokumentował zmagania armii słowackiej.
Jednakże opór wobec reżimu manifestowali również tacy twórcy jak Paľo Bielik i Ján Kadár. Bielik był uczestnikiem powstania słowackiego i stworzył reportaż „Za wolność” (1945), a także fabularne filmy dotyczące tematyki powstańczej, takie jak „Wilcze doły” (1948) oraz „Bunt kapitana” (1959). Kadár natomiast realizował filmy antyfaszystowskie, m.in. „Na ruinach wyrasta życie” (1945) oraz „Osobiście odpowiedzialni za zbrodnie przeciw ludzkości” (1946).
Kinematografia w okresie socrealizmu i później
Po II wojnie światowej nastąpiła zmiana w kierunku kinematografii. Współpraca czeskiego reżysera Martina Friča z Paľo Bielikiem zaowocowała dwoma filmami pełnometrażowymi: „Strzeż się!” (1947) oraz „Čapkowe opowiadania” (1947), które spotkały się z krytyką za przestarzały obraz Słowacji. Kadár stworzył komedię „Dziewczyna ze Słowacji” (1949), która nie odniosła sukcesu. W następnych latach reżyserzy tacy jak Vladimir Bahna realizowali propagandowe filmy socrealistyczne, m.in. „Stalowa droga” (1950) i „Tęcza nad Słowacją” (1952).
Stopniowe odchodzenie od konwencji socrealizmu miało miejsce w połowie lat 50., co zaowocowało powstaniem satyrycznych filmów Petera Solana, takich jak „Diabeł nie śpi” (1956) oraz „Człowiek, który nie wrócił” (1959). To właśnie te dzieła zaczęły wskazywać na nową jakość w kinie słowackim.
W cieniu czechosłowackiej Nowej Fali
W lutym 1963 roku Štefan Uher nakręcił film „Słońce w sieci”, który uznawany jest za początek czechosłowackiej Nowej Fali. Film ten ukazywał problemy młodzieży skonfrontowanej z rzeczywistością ukształtowaną przez stalinizm. Choć Nowa Fala miała swoje korzenie również w Czechach, w Słowacji większy nacisk kładziono na echa II wojny światowej.
Filmy takie jak „Bokser i śmierć” Petera Solana oraz „Sklep przy głównej ulicy”, stworzony przez Kadára i Kloša, zdobyły międzynarodowe uznanie; ten ostatni zdobył Oscara dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego. Już w trakcie wydarzeń Praskiej Wiosny Juraj Herz nakręcił film „Palacz zwłok” (1968), który poruszał temat tożsamości narodowej obywatela żydowskiego po aneksji Czechosłowacji.
Kinematografia słowacka po transformacji ustrojowej
Transformacja ustrojowa lat 90., związana z prywatyzacją przemysłu filmowego i rozpadem Czechosłowacji, miała dramatyczny wpływ na kinematografię słowacką. W 1996 roku największe studio filmowe Koliba zakończyło działalność z powodu malwersacji finansowych podczas prywatyzacji, co doprow
Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).